Kapitalizm wywołany przez kryzys gospodarczy.

Nową ważną formą interwencjonizmu państwowego, która szczególnie rozwinęła się w okresie powojennym w krajach europejskich (w Stanach Zjednoczonych nie osiągnęła większego znaczenia), była nacjonalizacja poszczególnych gałęzi i przedsiębiorstw przemysłowych. W ten sposób powstał dość poważny sektor państwowy, kierowany przez centralne organy.
Powstanie tego sektora wiąże się z przemianami w kapitalizmie wywołanymi przez wielki kryzys i drugą wojnę światową. Dopuszczono jedynie jako wyjątek tworzenie i prowadzenie przez państwo niektórych przedsiębiorstw użyteczności publicznej, takich jak koleje, poczta, telefony, częściowo kredyt studencki. Ilość tych przedsię-biorstw była zawsze stosunkowo większa w krajach, które z opóźnieniem wkroczyły na drogę rozwoju kapitalistycznego (Niemcy, Włochy, Polska międzywojenna), aniżeli w krajach wczesnego rozwoju kapitalizmu. W Anglii koleje były w rękach prywatnych, podobnie w Stanach Zjednoczonych, gdzie po dziś dzień także telekomunikacja pozostaje w rękach wielkich monopoli.

Długofalowy wzrost inwestycji.

Zastosowany przez państwo kapitalistyczne szeroki wachlarz środków okazał się bardziej skuteczny od manipulowania stopą procentową i doprowadził do długofalowego wzrostu udziału inwestycji w dochodzie narodowym we współczesnym kapitalizmie w porównaniu z „czarnymi" dla kapitalizmu trzydziestymi latami bieżącego stulecia. Wzrost udziału inwestycji w dochodzie narodowym doprowadził do pewnej stabilizacji i przyspieszenia tempa wzrostu gospodarczego w krajach kapitalistycznych.

Kształtowanie koniunktury gospodarczej.

Iowa staje się w tych warunkach istotnym środkiem pobudzania konsumpcji społecznej oraz budownictwa mieszkaniowego. Ułatwienia w uzyskaniu kredytu polegające na obniżeniu wysokości pierwszej raty i wydłużeniu okresu spłat stają się czynnikiem stymulującym popyt w okresie recesji. Natomiast w okresie przegrzania koniunktury utrudnia się uzyskiwanie kredytu studenckiego (podnosi się wysokość pierwszej raty, skraca się okres spłat), co zmniejsza rozmiary popytu konsumpcyjnego i przeciwdziała powstawaniu napięć inflacyjnych. Tak więc polityka kredytu konsumpcyjnego staje się we współczesnej gospodarce kapitalistycznej ważnym środkiem oddziaływania na kształtowanie się koniunktury gospodarczej.

Rozbudowane kraje kapitalistyczne.

Metodę tę zastosował rząd prezydenta Kennedy'ego w 1963 r. w celu dalszej stabilizacji koniunktury. Zmniejszono wtedy w dość poważnym zakresie wysokość stawek podatkowych, ażeby w ten sposób skłonić ludność do powiększenia rozmiarów wydatków konsumpcyjnych i zwiększyć popyt. Przeprowadzona operacja zakładała niezmniejszanie przez państwo wydatków na zakup dóbr i usług, przy czym kredyt studencki, który wówczas wystąpił, został pokryty wzrostem długu publicznego.-Metoda ta niewątpliwie odpowiada interesom burżuazji, ponieważ powiększa rozmiary jej dochodów w większym stopniu, niż zwiększają się dochody klasy robotniczej (burżu-azja płaci stosunkowo większe podatki — więcej więc korzysta na ich obniżeniu). Ta metoda nakręcania koniunktury może być traktowana, ze względu na jej konsekwencje, jako specyficzna forma pobudzania koniunktury poprzez finansowanie z długu publicznego, przy czym wzrost popytu osiąga się nie przez bezpośredni wzrost wydatków państwa, lecz przez wzrost wydatków społeczeństwa, uwarunkowany obniżaniem stawek podatkowych.
Pewne znaczenie dla regulowania rozmiarów popytu społeczeństwa ma także polityka kredytów konsumpcyjnych. Zakupy kredytowe są współcześnie bardzo rozbudowane w rozwiniętych krajach kapitalistycznych i, co więcej, rosną one w szybszym tempie niż dochód narodowy.

Dochody klasy robotniczej.

Państwo kapitalistyczne stara się także niekiedy bezpośrednio oddziaływać na rozmiary społecznego popytu konsumpcyjnego. Celowi temu służy przede wszystkim dość rozbudowany system zasiłków dla bezrobotnych (stworzony pod naciskiem żądań klasy robotniczej). System ten ma ograniczać zmniejszenie rozmiarów popytu konsumpcyjnego wywołane wzrostem, bezrobocia i spadkiem dochodów klasy robotniczej. Wypłacane zasiłki stabilizują częściowo dochody klasy robotniczej i przyczyniają się do utrzymania rozmiarów globalnego popytu i dochodu. Wypłacane zasiłki stanowią jednak tylko część normalnego dochodu robotnika, co ogranicza efektywność tej formy interwencjonizmu, a ponadto nie wszyscy robotnicy mają prawo do korzystania z zasiłków na wypadek bezrobocia. Na przykład w Stanach Zjednoczonych jedynie około 70% robotników posiada kredyt studencki.

Inwestycje poszczególnych monopoli.

Temu samemu celowi służy, rozwinięte w szeregu krajów kapitalistycznych, finansowanie prywatnych inwestycji poszczególnych monopoli za pomocą kredytów publicznych. Przedsiębiorca może z łatwością uzyskać dogodny kredyt na cele inwestycyjne — nisko oprocentowany, udzielony przez publiczny bank. Publiczne środki służą więc powiększeniu majątków prywatnych kapitalistów.
b. Oddziaływanie na wydatki konsumpcyjne społeczeństwa.

Stopień przyśpieszenia amortyzacji.

Stwarza to dodatkową zachętę do powiększenia rozmiarów inwestycji.
Stosowany w różnych krajach stopień przyspieszenia amortyzacji jest bardzo znaczny. W Anglii obowiązują np. przepisy, które pozwalają przedsiębiorstwom już w pierwszym roku odpisać na amortyzację 35—40"Vo wartości maszyny lub urządzenia. Całkowita amortyzacja może być przeprowadzona w ciągu 5—7 lat, podczas gdy, przeciętnie biorąc, park maszyn nowy może produkować przez znacznie dłuższy okres czasu.

Manipulowanie stopą procentową.

Pozytywne efekty manipulowania stopą procentową, z punktu widzenia jego wpływu na rozmiary inwestycji, nie są zbyt wielkie. Nic więc dziwnego, że państwo kapitalistyczne sięgnęło tutaj po dodatkowe narzędzia mające umożliwić osiągnięcie założonego celu: wzrostu rozmiarów wydatków inwestycyjnych. W tym celu państwo prowadzi kredyt dla studenta, polegającą na stosowaniu niższej stawki podatkowej w stosunku do tzw. zysków niepodzielnych, przeznaczonych na finansowanie inwestycji. Zyski podlegające podziałowi między akcjonariuszy są opodatkowane według wyższej stopy podatkowej, natomiast w' stosunku do tej części zysków, która jest inwestowana, stosuje się różnego typu ulgi podatkowe. Ma to pewien wpływ na decyzje monopoli, które aby uniknąć opodatkowania, inwestują więcej, niżby inwestowały przy braku wspomnianych przepisów podatkowych. Jak wykazują badania statystyczne, we współczesnym kapitalizmie ciągle rośnie rola własnych środków przedsiębiorstw w finansowaniu inwestycji, zmniejsza się natomiast udział inwestycji finansowanych ze środków kredytowych. Pewien wpływ wywarła na to niewątpliwie państwowa polityka podatkowa. Podobny wpływ na wzrost wydatków inwestycyjnych wywierają stosowane w krajach kapitalistycznych różne metody tzw. przyspieszonej amortyzacji. Aby zachęcić przedsiębiorstwa do inwestowania, państwo kapitalistyczne godzi się na ustalenie wysokiej stawki odpisów amortyzacyjnych, znacznie przekraczającej normalne fizyczne i moralne zużycie maszyn i narzędzi. Odpis amortyzacyjny stanowi element kosztów produkcji przedsiębiorstwa kapitalistycznego. Dzięki zastosowaniu „przyspieszonej amortyzacji" koszty produkcji fikcyjnie rosną. Do kosztów produkcji zostaje więc w ten sposób przemieszczona część zysków, które wskutek tego unikają opodatkowania.

Decyzje przedsiębiorstw inwestycyjnych.

Otóż fakty dowodzą, że obniżenie stopy procentowej nie ma zbyt wielkiego wpływu na rozszerzenie działalności inwestycyjnej, zwłaszcza w warunkach rozpoczynającej się depresji gospodarczej. Przedsiębiorcy w swych decyzjach inwestycyjnych kierują się spodziewaną stopą zysku, a perspektywy w tym zakresie w okresie depresji gospodarczej są bardzo złe. Jeżeli spodziewana stopa zysku w okresie depresji przybliża się do zera, to potrzebna do pobudzenia inwestycji stopa procentowa musiałaby być wielkością ujemną, co jest oczywiście niemożliwe. Pozytywne oddziaływanie obniżenia stopy procentowej na wzrost rozmiarów inwestycji jest więc niewielkie.
Natomiast podniesienie stopy procentowej wpływa już w znacznie silniejszym stopniu na kredyt studencki. Wzrost stopy procentowej zmniejsza ilość rentownych okazji inwestycyjnych. Państwo kapitalistyczne czasami ucieka się do tego środka w celu usunięcie groźby wystąpienia zjawisk inflacyjnych lub zmniejszenia deficytu bilansu płatniczego. Ograniczenie wydatków inwestycyjnych zmniejsza bezpośrednio oraz poprzez efekty mnożnikowe globalny popyt w gospodarce. Spada w ten sposób w gospodarce.

Obliczanie stopy procentowej.

W jaki sposób można obniżyć stopę procentową? Wymaga to odpowiedniej polityki banku centralnego. Po pierwsze, bank ten musi obniżyć stopę dyskontową, co doprowadzi do ogólnej obniżki bankowej stopy procentowej. Obniżenie stopy dyskontowej oznacza bowiem, że kredyt banku centralnego dla banków handlowych staje się tańszy, na co te zareagują po pewnym czasie także obniżeniem stopy procentowej od wkładów długoterminowych.
Poprzez odpowiednie operacje na kredytach dla studentów (tzw. operacje otwartego rynku, polegające na zakupie lub sprzedaży papierów wartościowych przez bank centralny) państwo może także kształtować wysokość stopy procentowej od długoterminowych papierów wartościowych, podnosząc ją lub obniżając w pewnym zakresie. Państwo może też oddziaływać na łatwość otrzymania kredytu bankowego, zmieniając istniejące w tym zakresie przepisy, a przede wszystkim regulując rozmiary tzw. rezerwy bankowej (im mniejsze rozmiary rezerwy bankowej, tym większa łatwość kreowania kredytu przez banki). Powstaje w tym miejscu jednak od razu problem oceny skuteczności tego typu polityki.

Dochód z papierów wartościowych.

Najdawniejsze z tych środków wchodzą w zakres tzw. pieniężnej polityki interwencyjnej, spośród których największe znaczenie ma regulowanie poziomu stopy procentowej.
Wychodzi się tu z założenia, że przedsiębiorca kapitalistyczny ma zawsze swobodę wyboru, czy swoje „oszczędności" wykorzystać na działalność inwestycyjną, czy ulokować w banku jako długoterminowy, oprocentowany kredyt studencki, czy wreszcie zakupić za nie papiery wartościowe, z których będzie czerpał dochód bez trudu i większego ryzyka (jeśli są to „pewne" papiery wartościowe). Przedsiębiorca będzie więc „skłonny" do inwestowania tylko wtedy, kiedy krańcowa rentowność kapitału (stopa zysku) będzie się kształtowała na poziomie wyższym niż stopa procentowa (rozumiana jako dochód z papierów wartościowych lub długoterminowych wkładów).
Przy przyjęciu takiego założenia można mniemać, że obniżenie stopy procentowej skłoni przedsiębiorców do zwiększenia rozmiarów działalności inwestycyjnej. Przy stopie zysku wynoszącej np. 7% i stopie procentowej równej 5% inwestycje będą prawdopodobnie nieznaczne, ponieważ różnica między krańcową rentownością kapitału a stopą procentową nie jest duża i nie skłania przedsiębiorców do ponoszenia ryzyka inwestycyjnego. Jeśliby jednak przy tej samej stopie zysku udało się obniżyć stopę procentową do 4—3,5%, rozmiary inwestycji w jakimś stopniu wzrosłyby.

Rozmiar inwestycji.

Inwestycje realizowane przez przedsiębiorców prywatnych. Zwiększenie rozmiarów interwencyjnych wydatków państwowych tworzących popyt skłania przedsiębiorców do powiększania rozmiarów inwestycji, co rodzi dalsze efekty mnożnikowe, oddziałujące w sposób zwielokrotniony na poziom dochodu narodowego i zatrudnienia.

Interwencja państwowa na większą skalę jest uruchamiana już po powstaniu załamania recesyjnego, zapobiega więc wprawdzie jego nadmiernemu pogłębianiu się, ale nie jest w stanie wyeliminować jego powstania. Wahania cykliczne, chociaż słabsze niż w latach międzywojennych, utrzymują się więc nadal w gospodarce kapitalistycznej.
6. INNE FORMY ODDZIAŁYWANIA PRZEZ PAŃSTWO NA ROZMIARY DOCHODU NARODOWEGO
a. Oddziaływanie na inwestycje prywatne
Mówiliśmy dotąd o interwencyjnej roli wydatków państwowych. Oddziałują one na kredyt studencki drogą zwiększania lub zmniejszania (w przypadku ograniczenia tych wydatków) rozmiarów społecznego popytu. Jak Czytelnik pamięta, rozmiary społecznego popytu zależą jednak nie tylko od rozmiarów wydatków państwowych, ale także, a raczej przede wszystkim, od rozmiarów wydatków inwestycyjnych realizowanych przez prywatnych przedsiębiorców i korporacje oraz od rozmiarów wydatków konsumpcyjnych społeczeństwa. Państwo kapitalistyczne wykształciło współcześnie pewne metody oddziaływania także i na te komponenty globalnego popytu gospodarki. Te metody interwencyjnej polityki państwa są nazywane niekiedy metodami pośrednimi (oddziaływanie na koniunkturę drogą odpowiedniego kształtowania wydatków państwa jest uważane za metodę bezpośrednią interwencjonizmu państwowego), ponieważ przy ich pomocy państwo skłania poszczególne jednostki gospodarki kapitalistycznej do odpowiedniego kształtowania swych wydatków.

Odsetki od obligacji państwowych.

Obsługa finansowa długu rodzi jednak wiele dodatkowych •problemów. Najważniejszy z nich to redystrybucyjny wpływ wypłaty odsetek od obligacji państwowych. Kwoty na odsetki gromadzone są z podatków, a więc płacone są przez całe społeczeństwo, natomiast odsetki otrzymują przede wszystkim przedstawiciele burżuazji, w rękach których skoncentrowana jest podstawowa część obligacji. Obsługa finansowa długu prowadzi więc do pogłębienia się nierówności w podziale dochodu społeczeństwa kapitalistycznego.

Szybki wzrost zadłużenia.

Wzrost długu publicznego doprowadził do zasadniczego wzrostu kosztów jego obsługi — przede wszystkim wzrostu opłaty procentów od obligacji państwowych. Wydatki związane z obsługą długu w Stanach Zjednoczonych wynoszą obecnie rocznie około 15 miliardów doi., co stanowi blisko 5% wydatków budżetowych. Odsetek tych kosztów w Anglii jest jeszcze wyższy, wynosi prawie 10% budżetu. W tych warunkach dalszy szybki wzrost zadłużenia publicznego zaczyna stwarzać poważną groźbę dla równowagi budżetowej. Polityka finansowania z długu publicznego musi być w tych warunkach względnie ostrożna, aby nie prowadzić do zbyt szybkiego wzrostu rozmiarów długu.
Dług państwowy nie powinien rosnąć szybciej niż dochód narodowy, ponieważ zachowanie pewnego stałego stosunku między tymi dwiema wielkościami zapewnia utrzymanie kosztów obsługi długu w ramach tego samego odsetka wydatków budżetowych.

Wzrost dochodów budżetowych.

Wprawdzie w miarę przezwyciężania kryzysu i powrotu stanu ożywienia dochody budżetowe państwa kapitalistycznego rosną (rosną wpływy podatkowe), wzrost ten jednak najwyżej wystarcza na bieżącą stabilizację budżetu. Poważniejsze zmniejszenie wydatków na nakręcanie koniunktury okazało się niemożliwe również w tej fazie cyklu. Raz wstawione do budżetu wydatki musiały być utrzymane mniej więcej w tej samej wysokości. Tak więc wzrost dochodów budżetowych pozwalał jedynie na likwidację w okresie dobrej koniunktury deficytu budżetowego, ale nie umożliwiał nagromadzenia nadwyżki budżetowej, którą można by przeznaczyć na spłatę uprzednio powstałego zadłużenia publicznego.
Wydatki na nakręcanie koniunktury okazały się więc workiem bez dna. Depresje, chociaż nieco słabsze niż przed wojną, powtarzają się i przy istnieniu wydatków państwowych, utrzymujących „wysoki stan popytu" w gospodarce. Jedynym wyjściem stało się więc powiększanie kredytu dla studenta, co jednak prowadzi do zwiększenia zadłużenia publicznego. Nic więc dziwnego, że zadłużenie to stosunkowo szybko osiągnęło poważne rozmiary. O jego wielkości i dynamice wzrostu "informują dane tablicy 42.

Stabilizacja gospodarcza kapitalizmu.

W gospodarce kapitalistycznej natomiast, w sytuacji gdy istnieją tam duże rezerwy nie wykorzystanych mocy produkcyjnych i bezrobocie, wzrost popytu prowadzi do ożywienia gospodarczego i wzrostu produkcji. Pozornie lepsza sytuacja gospodarki kapitalistycznej — większa łatwość reagowania na zmiany popytu — jest jednak okupiona nieracjonalnością tego systemu jako kredyt studencki. Łatwość ta wynika bowiem z takich stałych ujemnych zjawisk, jak masowe bezrobocie i chroniczne niewykorzystanie mocy produkcyjnych.
c. Wzrost długu publicznego i konsekwencje tego wzrostu
Stworzenie i zastosowanie teorii finansowania ożywienia kosztem zwiększenia długu publicznego obudziło początkowo w państwach burżuazyjnych przesadnie optymistyczne nastroje. Wydawało się, że powstała nareszcie pełna możliwość stabilizacji gospodarczej kapitalizmu i zlikwidowania rozwoju cyklicznego. Obecnie jednak widać coraz wyraźniej, że były to nadzieje nieuzasadnione i że nowa metoda finansowania interwencjonizmu ma określone granice, które w przyszłości nie będą się rozszerzać zbyt szybko.

Wykorzystanie mocy produkcyjnej.

W gospodarce socjalistycznej sytuacja taka może wystąpić jako skutek wzrostu rozmiarów funduszu płac nie poprzedzonego odpowiednim wzrostem wydajności pracy i zwiększeniem produkcji działu II. Sfinansowanie takiego, wzrostu płac będzie wymagało pewnej dodatkowej emir sji pieniądza. Otóż w gospodarce socjalistycznej stanem normalnym jest w.zasadzie wysokie wykorzystanie mocy produkcyjnych, wskutek czego taki nieuzasadniony wzrost popytu prowadzi niemal od razu do wystąpienia tendencji inflacyjnych, braku towarów i w konsekwencji grozi koniecznością zwyżki cen.